Παναγιά η Μπαλωμένη

Στην Ίμβρο θαυματουργή είναι η Παναγία η Μπαλωμένη. Είναι χτισμένη στην μέση μιας κάθετης σχεδόν πλαγίας που κατεβαίνει ως την θάλασσα απέναντι στην Σαμοθράκη. Η τοποθεσία λέγεται Μεσάδι. Βρίσκεται σχεδόν σε ίση απόσταση από τα χωρία Σχοινούδι και Αγρίδια. Ο δρόμος είναι γεμάτος κακοτοπιές, περνάει ανάμεσα σε γκερμούς και χαράδρες αυτό όμως δεν εμποδίζει τους προσκυνητές να πηγαίνουν δύο ώρες δρόμο με τα πόδια και πολλές φορές ξυπόλητοι.
Κάθε χρόνο τον δεκαπεντάυγουστο, ανήμερα της γιορτής, κόσμος πολύς πήγαινε, γιατί ήταν παρηγοριά και ελπίδα όλων των πονεμένων και των πενομένων. Μεγάλη η χάρη της, γι' αυτό πολλά και τα τάματα. Η ποιο πολλοί πήγαιναν με τα πόδια και όχι με άδεια χέρια. Άλλος σήκωνε στην αγκαλιά ένα παιδί που το έδωσε η χάρη της ή το έσωσε από βαριά αρρώστεια, άλλος κουβαλούσε στον ώμο ένα λαγήνι λάδι, άλλος σαν το καλό ποιμένα ένα αρνί ζωντανό, άλλος ένα τουρβά κερί και άλλοι άλλα, ό,τι είχαν τάμα. Κι όλοι τούτοι, οι πιο πολλοί ξιπόλητοι, περπατώντας πάνω σε καυτές πέτρες που έκαιγαν από τον αυγουστιάτικο ήλιο, τα ξερά ξύλα και τα αγκάθια. Δεν ήταν λοιπόν μόνο η προσφορά αλλά και η δοκιμασία στην οποία υπέβαλλαν τον εαυτό τους, μια δοκιμασία ή οποία ήταν χαρά και ικανοποίηση, γιατί όπως έλεγαν και ομολογούσαν, ούτε κούραση, ούτε πόνο αισθάνονταν κι ούτε κανένα σημάδι κακουχίας φαίνονταν στα πόδια τους. Απίστευτο με τα μέτρα της λογικής, λογικό όμως με τα σταθμά της πίστης. Σαν τους Αναστενάρηδες, που αλωνίζουν ξυπόλητοι τα αναμμένα κάρβουνα και δεν καίγονται.

Ιμβρος, Δεκαπενταύγουστος

Να μου επιτρέψετε να αφήσω την ψυχή μου να ταξιδέψει, μέρες που είναι.

Εκεί στην πατρίδα.

Να μου επιτρέψετε τα δάκρυα και το χαμόγελο και την μικρή ελπίδα της επιστροφής.

Δεν είναι μικρό πράγμα, της Παναγιάς στην Ίμβρο...

Μικρά παράθυρα θα ανοίξω να ρίξουμε ευλαβικά μια ματιά στις γειτονιές της γλύκας και της απαντοχής.

Νάμαστε λοιπόν σε ένα χαγιάτι. Είναι απογευματάκι καλή ώρα. Τα τζιτζίκια διαλαλούν τον έρωτά τους.

Μπροστά μας ένα τραπεζάκι ξύλινο με ένα ασημένιο δίσκο.

Καφεδάκια, γλυκό του κουταλιού, κατα προτίμηση τριαντάφυλλο και ποτήρια παγωμένο νερό από τη βρύση.

Ο μπάρμπα Γιώργος είναι όλο γλύκα και ξεκινά να μας λέει για τις μέρες τούτες:

Ο Ίμβριος  σέ όποιο μέρος τού κόσμου καί νά βρήσκεται, όταν πλησιάζουν οι μέρες  τού Αυγούστου,  μέσα του κάτι τόν παρακινεί  καί τόν σπρωχνει νά πάρη  τόν δρόμο  γιά τήν πατρίδα. Αρχίζει νά θυμάται τό σπίτι πού άφησε, τούς τάφους τών πατέρων του , τή πατρική γή, τά παιδικά του  χρόνια , τήν ωραία ζωή τών καλών χρόνων . Μαζι μέ δέος φουντώνει καί η νοσταλγία τού γυρισμού. Στά όνειρά του έρχονται οι πατέρες του  καί τού φωνάζουν <<έλα νά μάς ανάψεις  τό καντύλι τών τάφων μας.>>. Δέν αντέχει στά προστάγματα τών πατέρων καί τής μεγάλης του μάννας τής Ιμβρου, καί σέ τόσες νοσταλγίες.Παίρνει τήν απόφαση καί ξεκινά, από Ν. Ζηλανδία , Αμερική Ελλάδα όπου καί άν βρήσκεται. Πολλοί τότε φιλούν τήν γή πού άφισαν κάποτε. Τρέχουν στόν τάφο τών δικών τους, τόν καθαρίζουν , τού ανάβουν τό καντήλι. Έτσι ησυχάζει εκείνο,ς υσηχάζουν καί εκείνοι πού είναι μέσα. Έχω δεί ανθρωπο νά λιποθυμά  όταν πήγε στό πατρικό του σπίτι καί τό βλέπει καταπατημένο από άγνωστους επισκέπτες!!!..... καί άλλον νά κάθεται πάνω στό γρεμισμένο τοίχο τής αγροικίας του  τήν οποία έχτισε  μέ τά ίδια του τά χέρια νά μοιρολογά και΄νά λέγει<< Ανάθεμα καί κατάρα σέ όσους μάς έφεραν σαυτά τά χάλια.>>

Η γιορτή τής  Παναγίας αρχίζει από  τίς 14 μέ τό σφάξιμο τών βοδιών τά οποία είναι τάματα τών χωριανών στή Παναγιά. Τά κρέατα βράζονται όλη τήν νύχτα   μπροστά στήν εκκλησία., καί μέσα στό ζουμί βράζεται η παραδοσιακή κουρκούτα. Τήν επομένη μετά τήν λειτουργία, ευλογούνται από τόν μητροπολίτη, καί μοιράζονται σέ όλους τούς χωριανούς. Σήμερα γίνεται η πανηγυρικότερη  καί ευλαβικότερη  λειτουργία στήν εκκλησία. Σήμερα ο κάθε ένας μας λέγει τόν πόνο του στήν Παναγιά, καί ζητά τήν βοήθειά της και΄τήν προστασία της. Μέ τόν λόγο πού εκφωνεί ο μητροπολίτης η κάποιος από τούς θεολόγους,κλαίει ο λαός κλαίει καί η Παναγιά, η μεγάλη μάνα,  ανοίγει τά φτερά της γιά νά σκεπάσει  καί προστατέψει τά κατατρεγμένα παιδιά της τά οποία  σκορπισε  σέ ολόκληρη τήν γή η λαίλαπα τού κατατρεγμού. Μετά τήν εκκλησία έρχεται  η σειρά  τών νεκρών . Αυτή η στιγμή είναι  η συνάντηση τών προγονων μέ τους ζωντανούς. Ο  κάθε ένας πηγαίνει  στό μνήμα μέ έναν δίσκο γεμάτον  γλυκά  καί περιμένει νά περάση ο κάθε ένας ,  νά πάρη κάτι και  νά μακαρίση τούς πεθαμένους , οι οποίοι εκείνη τήν στιγμή πλυμηρίζουν αόρατοι τό νεκροταφείο χαιδέυουν  τους απογόνους  τους πού τούς θυμούνται καί τούς τιμούν.. Από εκεί φεύγουμε  μέ γεμάτες τίς καρδιές ανάμεικτων αισθημάτων, χαράς καί λύπης, καί ψυχικής ανακούφισης.Από εκεί  καθένας πηγαίνει στό σπίτι του αφού πάρει  τήν κουρκούτα μέ τό κρέας πού διανέμεται., γιά νά καθήσει στό γιορτινό τραπέζι, πού οπωσδήποτε δέν λείπουν οι φιλοξενούμενοι. Το βράδυ αρχίζει τό ξεφάντωμα, πού ο χορος καί τό τραγούδι συνεχίζει μέχρι τό πρωί.

Η 16 Αυγούστου μιά άλλη μέρα  λιτανείας  καί προσευχής. Όλοι πέρνουμε τόν δρόμο γιά τό Μάρμαρο. Εκεί μας  περιμένει η Παναγία η Μπαλωμένη  η θαυματουργή. Σύμφωνα μέ τόν θρύλο, τήν έχτισε κάποιος Βυζαντινός αυτοκρατορας.σφάζονται τά αρνιά καί βράζονται εκεί. Εδώ ενώνονται τά επουράνια μέ τά επίγεια. Ερχετε η Παναγιά, στέλνει πολύ νερό στό αγίασμά της { τό οποίο άλλοτε είναι λίγο}γιά νά πάρουν οι πιστοί νά πιούν καί νά πληθούν, γιά γιατριά ψυχής καί σώματος.

Αυτά λέει ο γέροντας και ρουφά μια γουλιά καφέ. Τα μάτια του ταξιδεύουν πέρα...στο παρελθόν γιατί το μέλλον....

Ταξίδια ψυχής. Ιμβρος.

 

Προσκύνημα στην Ιμβρο

 

Θύμησες και νοσταλγία

 

Αποστολή στην ΙΜΒΡΟ

Του ΣΤΡΑΤΗ ΜΠΑΛΑΣΚΑ

 

«Θυμούμαι αυτήν την στιγμή τα λόγια του Δάντη: "Και πίσω ερχόταν μια συνοδεία ανθρώπων τόσο μακρόσυρτη, που δεν θα πίστευα ποτέ μου πως είχε ο θάνατος ξεκάνει τόσους πολλούς"»

 

Ο Οικουμενικός Πατριάρχης στην Ιμβρο, το μεσημέρι της περασμένης Τρίτης

Προσκυνητές σε τάφους προσφιλών νεκρών, «όλοι ίσοι», όπως χαρακτηριστικά ο Οικουμενικός Πατριάρχης είπε, «είτε είμεθα Πατριάρχης, είτε μητροπολίται, είτε πιστοί λαϊκοί, είτε νέοι, είτε γέροι, πλούσιοι - πτωχοί, άνδρες - γυναίκες». Στην Ιμβρο που πονά, που παλεύει, στην Ιμβρο όπου Ρωμαίικο και Ορθοδοξία αποκαθαίρονται, οι έννοιες των λέξεων αποκτούν άλλη διάσταση από τη συνηθισμένη, τόσο ανθρώπινη μα τόσο μεγάλη συνάμα...

Παιδικά χρόνια, πανηγύρια, εξοχές, μνήμες, σχολειά και Πρωτομαγιές ξετυλίχθηκαν την περασμένη Τρίτη στο αντάμωμα στην Ιμβρο

Αργά το απόγευμα και μετά από διαδρομές σε γειτονιές που τα ονόματά τους ακούγονται στα αυτιά σου σαν ξεχασμένα παραμύθια, σαν ύμνοι της Μεγάλης Παρασκευής, σαν αντίδωρο τη νύχτα των Χριστουγέννων. Σμύρνη, Μενεμένη, Αϊβαλί, Αδραμμύτι, Ασσος, Τροία, Δαρδανέλια, Μάδυτος, μπαίνεις στο τελευταίο καράβι, για την Ιμβρο. Στον ορίζοντα το νησί-προορισμός σου μπλέκει με την εικόνα της Σαμοθράκης. Προβάλλεται πάνω της, η Αρασιά της Ιμβρου γίνεται θαρρείς ένα με το Σάος της Σαμοθράκης, κι ύστερα, όσο πλησιάζεις στο νησί, θαρρείς και κάθε του κομμάτι είναι γνωστό σου, το έχεις δει, ένα στη Λήμνο, άλλο στον Αϊ-Στράτη, το τρίτο στη γειτονική Τένεδο, στη Σαμοθράκη. Ο κόσμος του βορειότερου κομματιού τού βορείου Αιγαίου, οι βόρειες Σποράδες, η αλλιώτικη ετούτη πολυνησία του Αρχιπελάγους, η τόσο τραγικά συνδεδεμένη με την ιστορία του Ρωμαίικου.

Στα Εννιάμερα της Παναγιάς ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος συνηθίζει να λειτουργεί στον τόπο του

Πόνος

Ιδιαίτερα στον αιώνα που πέρασε, οπότε και οι άνθρωποι της Ιμβρου και της Τενέδου γίνανε πιόνια σε σκακιέρες συμμαχιών, στοιχεία απάνθρωπων δούναι και λαβείν, αποδείξεις πόνου που γέννησε μια πατρίδα που αρνιόταν να καταλάβει πως τα καμώματα κάποιων στην Κύπρο με τις κρυφές της ή τις φανερές της ευλογίες ξερίζωναν τον κόσμο των νησιών. Που το 1923 η Συνθήκη της Λωζάννης τα έριξε μαζί με τον χριστιανικό ρωμαίικο πληθυσμό τους στον χάρτη της Τουρκίας.

Στην Ιμβρο, το λοιπόν, που έγινε Γκιοκτσέαντα, γιατί στην Τουρκία όλα πρέπει να είναι διαφορετικά απ' ό,τι ήταν επί αιώνες. Στην πρωτεύουσα του νησιού, την Παναγιά, στη σκιά ενός πανάσχημου αγάλματος του Κεμάλ Ατατούρκ με ημίψηλο καπέλο και φράκο (!) και την πανταχού παρούσα επιγραφή «ne mutlu turkum diyene» («τι ευτυχής που νιώθει κανείς να λέει πως είναι Τούρκος»). Προσέξτε τη σημασία της φράσης... «Να λέει πως είναι». Κι όχι «να είναι...»!

Μόλις 250 Ρωμιοί κατοικούν πια στην Ιμβρο. Ο μεγάλος ξεριζωμός έγινε στη δεκαετία του '60, όταν το τουρκικό κράτος στέγασε στο νησί τις ανοιχτές φυλακές

20 κάτοικοι

Από την Παναγιά στο ερειπωμένο Σχοινούδι. Σπίτια που χάσκουν σαν αδειανά νεκροκέφαλα στις πλαγιές του χωριού που κάποτε κατοικούσαν 4.288 άνθρωποι. Και που σήμερα κατοικούν μόλις 20! Ενας από τους ανθρώπους του ιστορεί στο νομάρχη Λέσβου Παύλο Βογιατζή, που συμμετέχει σε ετούτο το ταξίδι-προσκύνημα, «τα 32 μαγαζιά, τα αμπέλια, τα χτήματα που πάνε, χάθηκαν, τα πήρε θαρρείς ο αέρας. Πέτρες, γιε μου, μείνανε μονάχα, πέτρες...».

Και τα σπίτια των εποίκων στον απαλλοτριωμένο κάμπο που στέγασε τις ανοικτές φυλακές που το τουρκικό κράτος στέγασε στο νησί στη δεκαετία του 1960 για να υποχρεώσει τους Ρωμιούς νησιώτες να φύγουν. Φύγανε οι νησιώτες, έκλεισαν οι φυλακές, στη θέση τους χτίστηκαν σπίτια εποίκων. Τι κι αν οι νόμοι ορίζουν ότι οι απαλλοτριωμένες εκτάσεις επιστρέφουν στους προκατόχους τους όταν οι λόγοι της απαλλοτρίωσης εκλείπουν; Στην Ιμβρο τίποτα δεν είναι ίδιο με τον άλλο κόσμο. Εκλεισαν οι φυλακές, στη θέση τους οικισμός για εποίκους. Ο λόγος της απαλλοτρίωσης, το ξερίζωμα των Ρωμιών από το νησί, δεν εξέλιπε, δεν αναφέρεται τούτος σε κανένα χαρτί...

Εκεί, στα δεξιά του δρόμου βγαίνοντας από την Παναγιά, είναι οι Αγιοι Θεόδωροι. Το χωριό όπου γεννήθηκε και μεγάλωσε ο Δημητράκης Αρχοντώνης, ο σημερινός Οικουμενικός Πατριάρχης κ. Βαρθολομαίος. Το χωριό με τους περισσότερους Ρωμιούς στο νησί. «Εξήντα είμαστε όλοι κι όλοι το χειμώνα», λέει ο παπα-Γιώργης, ο ιερέας. Είναι η γιορτή των Εννιάμερων της Παναγιάς, η γιορτή που ο Πατριάρχης συνηθίζει να επιστρέφει στον τόπο του, να λειτουργεί εκεί, να συγκεντρώνει τους τελευταίους 250 Ρωμιούς του νησιού, αλλά και τους εκατοντάδες Ιμβριους της διασποράς που βρίσκονται στο νησί, να καμαρώνουν όλοι μαζί για το ότι ένας τέτοιος άνθρωπος γεννήθηκε από έναν τέτοιον τόπο.

«Ne mutlu turkum diyene» είναι η επιγραφή του αγάλματος του Κ. Ατατούρκ, δηλαδή «Τι ευτυχής που νιώθει κανείς να λέει πως είναι Τούρκος»

Τα ευχάριστα...

«Σήμερα, που συναντώμεθα», είπε ο Πατριάρχης στους παρόντες συγχωριανούς του και όχι μόνο, «ας θυμηθούμε μόνον τα ευχάριστα: Τα παιδικά μας χρόνια, τα ωραία πανηγύρια στα χωριά και στις εξοχές μας, τα γεμάτα από παιδιά σχολεία μας, την έναρξη της λειτουργίας της Κεντρικής Σχολής, τις πρωτομαγιές που "πιάναμε" τον Μάη, τον Κλήδωνα του Ιουνίου, τους φανούς της τελευταίας ημέρας του Ιουλίου, τον ληομαζωχτή, τον γκρίζο, το θέρισμα και το αλώνισμα, το..., το..., το... Αλήθεια, τι να θυμηθώ! Τι να ξεχάσω! Δόξα τω Θεώ, πάντων ένεκεν! Πάντων! Για όλα! Και για το ότι μας δίνει την δύναμη να τα θυμούμαστε. Και να τα νοσταλγούμε. Και να αισιοδοξούμε ακόμα. Και να ελπίζουμε».

Γιατί στ' αλήθεια ελπίζει ο Πατριάρχης, ελπίζουν οι λιγοστοί Ιμβριοι του νησιού, ελπίζουν οι Ιμβριοι της διασποράς. Κι ελπίζουν όχι μόνο γιατί η προοπτική της ένταξης της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ενωση έβαλε την Ιμβρο και το πρόβλημα των ανθρώπων της ξανά στο προσκήνιο. Αλλά και γιατί στο νησί λειτουργεί εδώ και δυο χρόνια ένας φωτισμένος ιεράρχης. Ο μητροπολίτης Ιμβρου Κύριλλος, που «διαρκώς θερμαίνει ο Αγιος Ιμβρου τις καρδιές των χριστιανών του με τη φλόγα του ενθουσιασμού του, με το ανεξάντλητο χιούμορ του και το πλατύ χαμόγελό του, με τις ανακαινίσεις και τα εγκαίνια των εξωκλησιών μας, με τις επισκέψεις του και με τις εκδρομές που διοργανώνει και τις κοινοβιακές -θα έλεγα- ή οικογενειακές συνεστιάσεις που θυμίζουν τις "αγάπες" των πρώτων Χριστιανών, της αρχέγονης Εκκλησίας, τότε που ήταν άπαντα κοινά».

Φεύγοντας από την Ιμβρο τίποτα δεν είναι ίδιο. Κατεβαίνεις ένα σκαλοπάτι στον υπόλοιπο κόσμο. Στον κόσμο της καθημερινότητας, όπου τα όνειρα δεν έχουν θέση...

ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 27/08/2005

 

Η Ιμβρος του καλοκαιριού

 

 

Καλοκαίρι και ο νους ταξιδεύει. Δεν έχει σταματημό.

Σαλπάρει με το πρώτο αεράκι.

Θέλετε να έρθετε;

Αναμνήσεις....

Σήμερα ο νους πάει πολλά χρόνια πίσω.
Τότε που οι μέρες στα παιδικά μου μάτια, φάνταζαν ήρεμες, φωτεινές.
Τίποτα δεν προμύνηε την καταιγίδα.
Μέρα γενεθλίων και αναμνήσεων η σημερινή. Μα και στόχων. Ισως.
Ομως τέτοιες μέρες προτιμώ τις αναμνήσεις.
Μοιραζόμαστε μερικές;

 

Στη κούνια δυο μηνών,
να ατενίζω με απορία το μέλλον.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ποτέ δεν μου άρεσαν τα όπλα. Κάποιο Πάσχα, μου έκαναν δώρο αυτό το πιστόλι.
Η στεναχώρια ήταν ζωγραφισμένη στα μάτια μου, ώστε θέλησαν να την αποτυπώσουν και στην φωτογραφία.

 

 

 

 

Με τον παππού μου τον Νικόλα.
Οσοι έχετε διαβάσει το βιβλίο μου "Μικρασίας Έρως", ίσως αναγνωρίσετε στην φωτογραφία αυτή τον Νικόλα με το βιολί.
Αυτός είναι που έθαψε στο χωράφι του το βιολί, λίγη ώρα πριν φύγουμε...

 

 

 

 

Με την μαύρη ποδιά μου, και τον κολλαριστό άσπρο γιακά, στην αυλή του σχολείου. Του τούρκικου εννοείται. Η τσάντα πεταμένη στο πλάι, πως αλλιώς να δείξω πως δεν θέλω να μαθαίνω τουρκικά. Με την πρώτη ευκαιρία το φανέρωνα όπως μπορούσα.

 

 

 

 

 

 

 

Να ξαναγυρίσουμε λιγάκι.
Εδώ είμαστε με τους γονείς μου, τον Νικόλα (για όσους πάλι έχουν διαβάσει το παραπάνω βιβλίο, είναι ο Νικόλας ο μπακάλης, που έκλεισε το μαγαζί του και ανηφόριζε δακρυσμένος να συναντήσει την Ζαχαρώ, την γυναικα του. Εδώ είναι και αυτή.

 

 

 

 

 

Να μου επιτρέψετε να σταματήσω εδώ, γιατί δεν χωράει άλλο η ψυχή.
Οι θύμησες αυτά έχουν. Βαλαντώνουν την τραυματισμένη καρδιά.
Γι αυτό να αποχαιρετήσω με άλλη μια ξέγνοιαστη στιγμή, στην θάλασσα....

Το καρπούζι είχε από ώρα κρυώσει μέσα στην θάλασσα, και ήρθε η ώρα να μας δροσίσει από τον ήλιο του Ιούλη.
Ο κάθε ένας από τους ανθρώπους της φωτογραφίας και μια ιστορία, όπως άλλωστε ο κάθε ένας έχει την δική του.
Ομως αυτή είναι δική μου ιστορία, και αυτοί είναι μερικοί από τους δικούς μου ανθρώπους, η παρουσία και η μνήμη τους θα με συνοδεύει για πάντα.

Οι φύλακες των Θερμοπυλών της Ιμβρου

Νιώθω ιδιαίτερο το χρέος σήμερα να αφιερώσω το ποίημα του Καβάφη " Θερμοπύλες" σε αυτές τις μορφές της φωτογραφίας:

Τιμή σ’ εκείνους όπου στην ζωή των
ώρισαν και φυλάγουν Θερμοπύλες.
Ποτέ από το χρέος μη κινούντες·
δίκαιοι κ’ ίσιοι σ’ όλες των τες πράξεις,
αλλά με λύπη κιόλας κ’ ευσπλαχνία·
γενναίοι οσάκις είναι πλούσιοι, κι όταν
είναι πτωχοί, πάλ’ εις μικρόν γενναίοι,
πάλι συντρέχοντες όσο μπορούνε·
πάντοτε την αλήθεια ομιλούντες,
πλην χωρίς μίσος για τους ψευδομένους.

Και περισσότερη τιμή τούς πρέπει
όταν προβλέπουν (και πολλοί προβλέπουν)
πως ο Εφιάλτης θα φανεί στο τέλος,
κ’ οι Μήδοι επί τέλους θα διαβούνε.


Οι άνθρωποι της φωτογραφίας είναι μερικοί από τους λιγοστούς κατοίκους της Ίμβρου σήμερα. Οι μορφές τους είναι επίτηδες θολές, σαν το μέλλον τους. Μαζεμένοι γύρω από της σόμπα, περνάνε τους χειμώνες τους, προβλέποντας πως στο τέλος οι Μήδοι θα διαβούν, ο Μουάμεθ ο Πορθητής θα νικήσει και η κερκόπορτα από καιρό έχει γίνει πέρασμα για την εγκατάλειψη.
Παρόλα αυτά όμως, για όσο καιρό απομένει ακόμα, το βιολί του Νικόλα θα ακούγεται στα πέρατα της γης και τ' ουρανού.